Piyano ve Piyanist

AUTHOR: EMiR GAMSIZOĞLU ➤

1700 ile 1711 yılları arasında ilk 3 piyanoyu yapan İtalyan Bartolomeo Cristofori dünyanın müziği algılamasını, müzik dinleme alışkanlığını ve sonraki yüzyıllarda müzik yazısı ve konser hayatını değiştirecek bir buluş yaptığının farkında mıydı bilemeyiz ama 22 yıl önce mezun olduğum Kadıköy Anadolu Lisesi’nin mezunlar derneği mesleğimle ilgili bir yazı istediğinde aklıma ilk gelen, mesleğimin ellerim ve kendim dışındaki tek gereksinimi olan müzik aletini keşfeden ve yaklaşık 300 yıl önce 1731’te hayata veda eden mucid Cristofori oldu. 5 ile 8 bin arasında parçadan oluşan, tellerine toplamda 30 ton kadar gerilim yüklenen genelde 88 tuşlu bu müzik aleti yüzyıllardır insanlara çeşit çeşit duygu tattıran müzikler ulaştırıyor; tabii biz piyanistler aracılığıyla.

Konuya birçok rakam vererek başladım çünkü müziği ve piyanistleri bu yazıda, müzik yapmak için kullanılan bir alet olmasına rağmen piyanonun genelde gözardı edilen rasyonel yönleri üzerinden değerlendireceğim. Ne de olsa fizik, matematik ve diğer bilim dallarıyla ilk karşılaştığım yerdi Kadıköy Anadolu Lisesi.

Genellikle aileler çocuklarını müzik eğitimi almaları için konservatuvara götürürken temel düşüncelerinin başında çocuklarının iyi bir okula kabul edilmek için gerekli sınavları geçecek yeterlilikte olmadığını düşünmeleri oluyor. Hem bu şekilde düşünmenin hem de konservatuvarlardaki bilim derslerinin umursanmaması hatta neredeyse hiç olmamasının, müzisyen yetiştirmek için en yanlış seçimler olduğunu sadece piyanonun yapısına bakarak anlayabiliriz. Konumuz piyano ve piyanistlik olduğu için diğer çalgılara hiç değinmiyorum ama zaten onların yapısını anlamak için çok daha rafine bir bilimsel anlayışa sahip olmak gerekir.

Türkçe’de “Piyano” diye isimlendirdiğimiz çalgının adı, mucidi Cristofori’nin anadili İtalyanca’da “Pianoforte”dir. “Piano” İtalyanca’da hafif “Forte” de kuvvetli anlamına gelir. Piyanonun ataları olan klavyeli çalgıların hepsi sadece bir çeşit ses yüksekliğinde çalınabiliyordu. Bazılarında bir eseri çalarken kısa duraksamalı geçişlerle ses yüksekliği değiştirilebiliyordu ama notaların ses yüksekliklerini sürekli değiştirerek çalmak mümkün değildi. Görüldüğü gibi daha en başta çalgının ismi bile ses yüksekliği gibi rasyonel bir temele dayanıyor fakat dahası da var.

20 yaşımda piyanoya başlayıp bir yıl içinde konservatuvara kabul edildikten sonra konservatuvar hocaları, diğer öğrenciler ve yakınlarımın beni ve yeteneğimi yere-göğe sığdıramadığı ilk dönem çok çabuk sona erdi. Önemli klasik müzik bestecilerinin eserlerini çalarken müzikle ilgili ayrıntıları çok da rasyonel gözükmeyen bir dengeyle bir arada tutmam gerektiğini anladığımda ciddi bir bunalım dönemi başladı. Çalarken yaptığım tercihler, bir müzisyeni tatmin ederken, diğerinin beni yerin dibine sokacak nitelikte alaycı yorumlar yapmasına sebep oluyordu. Müzik çok keyfe keder bir yapıya sahipmiş gibi görünmeye başlamıştı gözüme. Tam manasıyla duygusal bir çöküşle geçen konservatuvar yılları zaman zaman müzikten nefret ettiğimi düşünmeme bile sebep oluyordu. Fakat çözümü yine piyanonun ve müziğin mükemmel bir şekilde inşa edilmiş rasyonel yapısında buldum.

Okul sonrasında Devlet Sanatçısı Hüseyin Sermet ile bir okul çatısı altında olmaksızın, sadece usta-çırak olarak çalışmak için Paris’e gittiğimde ilk derslerden birinde Sermet’in yaptığı bir genelleme, bugün bir piyanist ve besteci olarak hala yeni hedefler koyup ilerleme çabasında ve müziği derinlemesine haz duyarak dinleyebilen biri olmamdaki en önemli temeldir. Hüseyin Bey’e o gün derste yakınıyordum; ayrıntılara dikkat ettiğimde ruhsuz ve donuk çaldığımı, içimden gelenleri kontrol etmeden çaldığımda ise birçok müzikal ayrıntıyı atlayarak ve bir sürü hata yaparak çaldığımı söylediğimde dedi ki: “Evlat, bu iş yüzde on yetenek, yüzde doksan hesap-kitap işidir. Yetenek birçoğumuzda olduğu gibi sende de var ama bunu ne kadar ileriye götürebileceğin, yeteneğini rasyonaliteyle beraber kullanmada ne oranda bir homojenlik yakalayabileceğinle doğru orantılı.”

Genellikle virtuozlar piyanoya çok küçük yaşta başladıklarından bu tür problemleri yirmili yaşlarda birinin bilinciyle yaşamıyorlar ve bu dengeleri çocukken farketmeden kuruyorlar. Öte yandan, bu tespitleri kendileri yapmadıkları, sadece öğretmenlerinin yönlendirmelerini takip ederek büyüdükleri için, günümüz virtuozlarının konserlerinde piyano cambazının ötesinde biri, şahsiyetli bir sanatçıyla nadiren karşılaşıyoruz. 21. yüzyılda her konuda giderek artan fabrikasyon üretim ve tüketim, piyano konseri dünyasını da etkilemiş gözüküyor. 19. yüzyılda tarihin en önemli piyano virtuozu ve besteci Franz Liszt (1811-1886), piyanoyu ilk defa yan çeviren ve sadece solo piyano konserini ilk gerçekleştiren müzisyendi. Öncesinde klasik müzik konserleri, birçok türün ve sanatçının bir arada bulunduğu sosyal bir etkinlikti. Tabii bu olay nadir rastlanacak ustalıkta birinin sunduğu bir yenilik iken, yüzelli yıldan fazladır her piyanist kendini Liszt’in yerine koymaya çalıştıkça bugün İstanbul’daki alışveriş merkezi yoğunluğunda bir piyanist patlaması yaşanmakta dünyada.

Müziği fiziksel olarak yaratmaya yarayan rasyonel bir alet olan piyanodan gelen enerjiyi, entellektüel birikimi, duygusal yoğunluğu ve müzik yeteneğinin süzgecinden geçirerek dinleyiciye sunabilecek gerçek bir sanatçı olmadığı sürece, piyano ve piyanistlerin, iPad piyano uygulaması ve herhangi birinden farkı olmayacaktır. Piyanonun ve piyanistlerin ilk geliştiği dönemin Sanayi Devrimi’ne denk geldiğini fark ettiğimizde, son 250 yılda dünyada yaşanan en büyük sosyal sorun olan rasyonalite ve insani duygular arasında denge kurma sıkıntısının müzikteki temsilcisinin piyano olduğunu görmek çok zor olmuyor. Bu sıkıntıyı hisseden herkese piyano çalmayı öneririm, çünkü rasyonalitenin daha insani bir formunu düşünemiyorum.

Advertisements

Post a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s